A gdyby Niemcy zwyciężyły pod Verdun w 1916 roku?
Przez dziesięć miesięcy od lutego 1916 roku Francja i Niemcy poniosły pod Verdun blisko 700 000 strat, a front prawie się nie przesunął. Gdyby Verdun padło, jak skończyłaby się I wojna światowa?
Co naprawdę się wydarzyło
Pod koniec 1915 roku front zachodni zastygł w okopach od Szwajcarii po Morze Północne. Szef niemieckiego sztabu generalnego Erich von Falkenhayn postanowił uderzyć pod Verdun, wysuniętym miastem-twierdzą nad Mozą w Lotaryngii. 21 lutego 1916 roku ofensywa rozpoczęła się ostrzałem z ponad tysiąca dział. 25 lutego fort Douaumont, największy z fortów Verdun, padł niemal bez walki łupem małego oddziału niemieckiego, bo po przeniesieniu jego dział na inne fronty w załodze zostało tylko kilkudziesięciu ludzi.
Francja się nie załamała. Dowództwo objął Philippe Pétain, a jedną wąską drogą z Bar-le-Duc do Verdun ciężarówki dzień i noc wiozły ludzi i pociski; pisarz Maurice Barrès nazwał ją „Świętą Drogą”. Armia francuska rotowała dywizje i większość armii przeszła w którymś momencie przez Verdun. 7 czerwca poddał się fort Vaux, pozbawiony wody, a w czerwcu i lipcu Niemcy doszli do Fleury i fortu Souville, mając miasto kilka kilometrów przed sobą.
Ale rosyjska ofensywa Brusiłowa w czerwcu i brytyjsko-francuska ofensywa nad Sommą od 1 lipca wyczerpały niemieckie siły. Pod koniec sierpnia Falkenhayna zastąpili Hindenburg i Ludendorff, a Francuzi odbili Douaumont 24 października i Vaux 2 listopada. Gdy walki ustały w grudniu, obie strony poniosły łącznie około 700 000 strat, w tym blisko 300 000 zabitych. Front przebiegał niemal tam, gdzie w lutym.
Punkt zwrotny
Najniebezpieczniejsza chwila nastąpiła na początku ofensywy. 24–25 lutego, gdy padł Douaumont, we francuskim dowództwie pojawiły się głosy za porzuceniem prawego brzegu Mozy i odwrotem, ale szef sztabu Joffre'a Castelnau postanowił utrzymać prawy brzeg. Krytyka, że Niemcy popełnili błąd, atakując początkowo tylko wschodni brzeg, padała nawet z otoczenia niemieckiego następcy tronu, który prowadził ofensywę. Gdyby Święta Droga została przecięta, załoga Verdun nie wytrzymałaby długo.
Czy utrata Verdun złamałaby Francję, to inna kwestia. W pamiętnikach pisanych po wojnie Falkenhayn twierdził, że jego celem od początku było nie zdobycie miasta, lecz wykrwawienie Francji, ale oryginału „memorandum bożonarodzeniowego”, które przytaczał jako dowód, nigdy nie odnaleziono. Historycy, tacy jak Robert Foley i Holger Afflerbach, spierają się o jego prawdziwe zamiary. Armia brytyjska rosła, blokada morska dusiła Niemcy, a Francja mogła walczyć dalej nawet po utracie Verdun. Mimo to bunty, które wiosną 1917 roku wybuchły w całej armii francuskiej, gdy żołnierze po niepowodzeniu ofensywy Nivelle'a odmawiali wykonania rozkazów ataku, pokazują, że granice wytrzymałości Francji nie były odległe.
Świat, który mógł powstać
W grze Korona i Pług alternatywa wygląda tak: w lutym 1916 roku, po upadku fortu Douaumont, ogień artylerii przeciął francuską drogę zaopatrzenia, „Świętą Drogę”. W kwietniu Francuzi wycofali się na zachód od Mozy i Verdun padło. Rząd w Paryżu się zachwiał, a wśród żołnierzy zaczęło się szerzyć gadanie, że więcej nie będą atakować. W grze armia francuska zostaje znacznie zmniejszona, a niemiecka rośnie, a brytyjska ofensywa nad Sommą w lipcu grzęźnie w pierwszym tygodniu z powodu na wpół pustej francuskiej flanki.
W zmienionym świecie gry wiosną 1917 roku francuscy żołnierze, którzy stracili Verdun, odmawiają wykonania rozkazów ataku, a rząd francuski prosi o rozejm. Latem także Wielka Brytania zasiada do stołu rokowań w Brukseli. Na mocy pokoju brukselskiego Niemcy biorą lotaryńskie złoża rudy żelaza i czynią z Belgii protektorat, a Stany Zjednoczone nigdy nie przystępują do wojny. W 1918 roku bolszewicki rząd Rosji podpisuje pokój w Brześciu, a Niemcy tworzą w Polsce królestwo regencyjne i obejmują wybrzeże bałtyckie zarządem wojskowym. Traktat wersalski nigdy nie zostaje podpisany.
Poza grą Europa, w której Niemcy wygrały w 1917 roku, to Europa, w której Cesarstwo Niemieckie i Austro-Węgry przetrwały nienaruszone. W prawdziwej historii Niemcy w latach 1917–1918 rzeczywiście aktywnie realizowały plany tworzenia królestw regencyjnych i protektoratów na podbitych ziemiach wschodnich. Republika Weimarska, uraza z powodu Wersalu i ruch polityczny, który się nią karmił, nie pojawiłyby się w tym świecie w tej samej postaci. Zamiast tego reparacje i żądza odwetu pokonanej Francji mogłyby stać się nową iskrą Europy.
Fale przez wieki
Verdun to ostatni punkt zwrotny w grze i następuje tylko w świecie, w którym kryzys lipcowy 1914 roku doprowadził do wojny, jak naprawdę. W świecie, w którym dyplomacja rozładowała kryzys, nie ma Wielkiej Wojny ani Verdun. Szanse kryzysu lipcowego zależą z kolei od wyników wojny francusko-pruskiej z 1870 roku i wojny krymskiej.
W prawdziwej historii Verdun stało się dla Francuzów nazwą, która oznacza całą Wielką Wojnę. Ossuarium Douaumont na polu bitwy kryje szczątki około 130 000 niezidentyfikowanych żołnierzy, a w 1984 roku prezydent Mitterrand i kanclerz Kohl podali sobie tam ręce. Pétain, obrońca Verdun, stał się bohaterem narodowym, a po klęsce w 1940 roku szefem reżimu Vichy.
Zagraj ten punkt zwrotny
Wybierz scenariusz Sierpniowe działa, który zaczyna się w 1914 roku jako malarz Błękitnego Jeźdźca Franz Marc. W „Plandekach maskujących” z 1915 roku pomalowanie plandek okrywających baterię we wzory niewidoczne z góry zwiększa szansę powodzenia ofensywy pod Verdun, a nauczenie innych baterii, jak je malować, zwiększa ją znacznie. Franz Marc naprawdę malował plandeki maskujące i zginął na froncie pod Verdun w marcu 1916 roku.
Jeśli zacząłeś Epokę wiktoriańską na innej pozycji, w 1915 roku postać niemiecka lub austriacka może wesprzeć ofensywę, pracując w fabryce pocisków lub na kolei albo kupując obligacje wojenne, a postać francuska może bronić Verdun, jeżdżąc ciężarówką po Świętej Drodze, pracując przy drodze albo kupując obligacje obrony narodowej. Szanse ustala się, porównując siłę Niemiec i Austrii z Francją i Wielką Brytanią. Punkt zwrotny się nie otwiera, jeśli Wielka Wojna nie wybuchła albo gracz rządzi Niemcami lub Francją.
Zagraj ten punkt zwrotny → Rozpocznij scenariusz „Sierpniowe działa” →
Pytania i odpowiedzi
Ilu ludzi zginęło w bitwie pod Verdun?
Szacunki się różnią, ale od lutego do grudnia 1916 roku Francuzi ponieśli około 370 000 strat, a Niemcy około 330 000, więc łącznie około 700 000 ludzi zostało zabitych, rannych lub zaginęło; z tego blisko 300 000 prawdopodobnie zginęło.
Kto powiedział „Nie przejdą”?
Znane jest („Ils ne passeront pas”) z rozkazu dziennego generała Roberta Nivelle'a, dowodzącego pod Verdun, z czerwca 1916 roku, i często przypisuje się je też Pétainowi. Zwrot ten stał się potem symbolem francuskiej obrony.
Czy Falkenhayn naprawdę chciał „wykrwawić Francję”?
Tak twierdził w pamiętnikach z 1920 roku, ale oryginał memorandum z około Bożego Narodzenia 1915 roku, które przytaczał jako dowód, się nie zachował. Czy wojna na wyniszczenie była celem od początku, czy wyjaśnieniem dodanym po niepowodzeniu ofensywy, wciąż jest przedmiotem sporu historyków.
Źródła i dalsza lektura
Erich von Falkenhayn, Die Oberste Heeresleitung 1914–1916; Philippe Pétain, Verdun. Opracowania współczesne: Alistair Horne, The Price of Glory; Robert Foley, German Strategy and the Path to Verdun; Paul Jankowski, Verdun: The Longest Battle of the Great War.
← A gdyby kryzys lipcowy 1914 roku nie doprowadził do wojny?