A gdyby kryzys lipcowy 1914 roku nie doprowadził do wojny?
W ciągu pięciu tygodni od strzałów w Sarajewie wielkie mocarstwa Europy były w stanie wojny. A gdyby dyplomacja powstrzymała kryzys?
Co naprawdę się wydarzyło
28 czerwca 1914 roku Gawriło Princip, bośniacki Serb związany z serbską siecią nacjonalistyczną, zastrzelił w Sarajewie arcyksięcia Franciszka Ferdynanda, następcę tronu austro-węgierskiego, i jego żonę Zofię. Austro-Węgry postanowiły zmiażdżyć Serbię i w dniach 5–6 lipca otrzymały zapewnienie poparcia od Niemiec, tak zwany czek in blanco.
23 lipca Wiedeń wysłał Belgradowi ultimatum z terminem 48 godzin, skonstruowane tak, by trudno je było przyjąć. Odpowiedź Serbii z 25 lipca była pojednawcza i przyjmowała większość żądań, ale odrzucała udział urzędników austro-węgierskich w śledztwie na jej terytorium. Austro-Węgry natychmiast zerwały stosunki. Brytyjski minister spraw zagranicznych Sir Edward Grey zaproponował konferencję ambasadorów, jak ta, która pomogła rozstrzygnąć wojny bałkańskie 1912–13; Niemcy i Austria odmówiły.
Austro-Węgry wypowiedziały wojnę Serbii 28 lipca. Rosja rozpoczęła powszechną mobilizację 30 lipca. Niemcy, których plan wojenny wymagał ataku na Francję przez Belgię, zanim Rosja będzie gotowa, wypowiedziały wojnę Rosji 1 sierpnia, a Francji 3 sierpnia, i najechały Belgię. Wielka Brytania wypowiedziała wojnę 4 sierpnia.
Punkt zwrotny
Kryzys oferował kilka wyjść: przyjęcie przez Wiedeń odpowiedzi Serbii, konferencję w Londynie, propozycję „zatrzymania się w Belgradzie”, według której Austria zajęłaby serbską stolicę, a potem negocjowała, albo opóźnienie rosyjskiej mobilizacji. Każde z nich omawiano pod koniec lipca i każde zawiodło.
Pytanie dlaczego jest jednym z najbardziej spornych w historii nowożytnej. Fritz Fischer dowodził, że przywódcy Niemiec szukali wojny; Lunatycy Christophera Clarka rozkładają odpowiedzialność na wszystkie mocarstwa i podkreślają błędy w kalkulacjach; Margaret MacMillan i Annika Mombauer zwracają uwagę, jak planowanie wojskowe i zobowiązania sojusznicze zawężały wybór. Większość zgadza się, że wojna nie była nieunikniona 28 czerwca.
Świat, który mógł powstać
W grze Korona i Pług alternatywa wygląda tak: Serbia przyjęła niemal wszystkie punkty ultimatum Wiednia, a konferencja ambasadorów w Londynie załatwiła resztę; nie wydano żadnego rozkazu mobilizacji, a sierpień 1914 roku minął spokojnie. W świecie, w którym Niemcy nigdy nie zostały zjednoczone, gra wyjaśnia to inaczej: nie było jednego Sztabu Generalnego wiążącego ze sobą harmonogramy mobilizacji, a kryzys trafił na konferencję. Gra usuwa scenariuszową Wielką Wojnę i traktat wersalski.
Poza grą uniknięcie wojny w 1914 roku nie zakończyłoby napięć, które za nią stały: wyścig morski ostygł, ale armia rosyjska rosła, problemy narodowościowe Austro-Węgier pozostawały nierozwiązane, a Bałkany wciąż były niestabilne. Niektórzy historycy sądzą, że wojna powszechna zostałaby tylko odroczona; inni dowodzą, że rosnące więzi gospodarcze i odstraszanie przez masowe armie mogły utrzymać pokój.
Gdyby pokój trwał, XX wiek stałby się niemal nie do poznania: bez rewolucji rosyjskiej 1917 roku w tej postaci, bez upadku imperiów Habsburgów, osmańskiego i niemieckiego w 1918 roku i bez układu pokojowego z 1919 roku, który ukształtował to, co nastąpiło potem.
Fale przez wieki
Rok 1914 to ostatni punkt zwrotny w grze i dwa wcześniejsze go kształtują: Francja, która wygrała w 1870 roku i zostawiła Niemcy niezjednoczone, zwiększa prawdopodobieństwo pokoju, a Rosja triumfująca na Krymie nieco je zmniejsza.
Zagraj ten punkt zwrotny
Zacznij w epoce wiktoriańskiej albo wybierz scenariusz Działa sierpnia, który rzuca cię w Europę w chwili wybuchu kryzysu. Dwie strony to rzecznicy pokoju i partia wojny; dla tego punktu nie ma opowieści z Nurtów historii, więc twój wkład pochodzi z własnego państwa i lojalności.
Obie strony są traktowane jako równe siłą, a historia ma mniejszy ciężar niż w wielu punktach zwrotnych.
Zagraj ten punkt zwrotny → Rozpocznij scenariusz „Sierpniowe działa” →
Pytania i odpowiedzi
Czy Serbia przyjęła ultimatum Austro-Węgier?
W dużej mierze. Odpowiedź Serbii z 25 lipca 1914 roku przyjmowała większość żądań, niektóre z zastrzeżeniami, ale odrzucała udział urzędników austro-węgierskich w śledztwie na terytorium Serbii. Wiedeń uznał odpowiedź za odrzucenie.
Kto ponosił odpowiedzialność za I wojnę światową?
Historycy się spierają. Fritz Fischer podkreślał cele niemieckie; Christopher Clark rozkłada odpowiedzialność na mocarstwa; inni zwracają uwagę na decyzję Austro-Węgier o wojnie, wczesną mobilizację Rosji albo niemiecki plan wojenny. Większość zgadza się, że wojna nie była nieunikniona.
Czym był czek in blanco?
Zapewnieniem Niemiec, udzielonym w dniach 5–6 lipca 1914 roku, że poprą Austro-Węgry w każdym działaniu, jakie podejmą przeciw Serbii.
Źródła i dalsza lektura
Opracowania współczesne: Christopher Clark, The Sleepwalkers; Margaret MacMillan, The War That Ended Peace; Annika Mombauer, The Origins of the First World War; Fritz Fischer, Germany's Aims in the First World War.