A gdyby Sparta zwyciężyła pod Leuktrami?
W 371 roku p.n.e. Tebańczyk Epaminondas po raz pierwszy pokonał spartańską falangę w otwartej bitwie pod Leuktrami. Gdyby Sparta wytrzymała, do kogo należałaby Grecja?
Co naprawdę się wydarzyło
Zwycięska w wojnie peloponeskiej Sparta przez ponad trzydzieści lat była panem Grecji. W 382 roku p.n.e., w czasie pokoju, zajęła Kadmeję, cytadelę Teb, i osadziła w niej garnizon; zimą 379 roku wygnańcy pod wodzą Pelopidasa wkradli się na ucztę, zabili prospartańskich przywódców i odzyskali Teby. Teby ponownie związały miasta beockie w związek, a Pelopidas dowodził elitarnym Świętym Zastępem liczącym 300 ludzi.
Na konferencji pokojowej w Sparcie w 371 roku p.n.e. Tebańczyk Epaminondas nalegał, by podpisać traktat w imieniu całej Beocji, a król Agesilaos skreślił Teby z traktatu. Król Kleombrotos, który miał wojsko w Fokidzie, pomaszerował prosto do Beocji, a w lipcu obie armie spotkały się na równinie pod Leuktrami na terytorium Tespiów. Większość przekazów mówi, że strona spartańska była liczniejsza.
Epaminondas odwrócił konwencję. Zamiast stawiać najsilniejsze oddziały na prawym skrzydle, zgęścił lewe skrzydło na pięćdziesiąt szeregów w głąb, by uderzyć czołowo w prawe skrzydło spartańskie, gdzie stał król, a słabsze prawe skrzydło trzymał z tyłu. Według Ksenofonta linia spartańska liczyła dwanaście szeregów. Głęboka kolumna tebańska i Święty Zastęp zmiażdżyły szeregi króla; Kleombrotos padł, a z 700 obecnych obywateli Sparty zginęło 400. Po raz pierwszy spartańska falanga przegrała starcie czołowe.
Punkt zwrotny
Nawet po stronie tebańskiej nie było przesądzone, czy walczyć. Według Diodora wodzowie Związku Beockiego byli podzieleni między walką a odwrotem i dopiero gdy Epaminondas przekonał ostatniego z nich, postanowiono walczyć. Jazda spartańska była słaba i zaraz po rozpoczęciu bitwy została zepchnięta na własną piechotę, a Ksenofont donosi nawet, że w obozie spartańskim w południe pito wino. Była to bitwa, w której nakładały się drobne przypadki.
Ale klęska Sparty miała też głębsze korzenie. Jak zauważył Arystoteles, liczba obywateli Sparty ciągle malała, bo ziemia skupiała się w rękach nielicznych rodzin, a 400 poległych pod Leuktrami było stratą, której skurczony korpus obywatelski nigdy nie mógł odrobić. Historycy, tacy jak Paul Cartledge, widzą w Leuktrach dzień, w którym strukturalna słabość Sparty ujawniła się naraz. Nawet gdyby Sparta wygrała tego dnia, brak obywateli by pozostał.
Świat, który mógł powstać
W grze Korona i Pług alternatywa wygląda tak: tebańskie lewe skrzydło, zgęszczone na pięćdziesiąt szeregów, uderzyło w linię spartańskiego króla, ale Kleombrotos wytrzymał, cofając prawe skrzydło. Pierwsze pękło prawe skrzydło beockich sojuszników, a Święty Zastęp został okrążony na polu. Sparta rozwiązuje Związek Beocki i znów osadza garnizon w Tebach. W grze Teby stają się wasalem Sparty, a ich armia zostaje znacznie zmniejszona.
W zmienionym świecie gry w 369 roku p.n.e. Sparta odrywa miasta beockie jedno po drugim w odrębne sojusze, a heloci Mesenii nadal uprawiają pola obywateli Sparty. W prawdziwej historii Epaminondas zimą po Leuktrach najechał Lakonię, wyzwolił Mesenię i u stóp góry Itome założył Messenę; w tym świecie to miasto nigdy nie powstaje. Nawet gdy ponad osiemdziesięcioletni Agesilaos umiera około 361 roku w drodze powrotnej z Egiptu, w Grecji wciąż nie ma miasta, które mogłoby się przeciwstawić Sparcie.
Nie da się powiedzieć, jak długo przetrwałaby hegemonia spartańska oparta na helotach. Liczba obywateli dalej by malała, a drugi Ateński Związek Morski i perskie złoto znów przechyliłyby szalę. Mimo to Sparta, która nie straciła Mesenii, mogłaby odgrywać rolę pana Grecji co najmniej przez kolejne pokolenie.
Fale przez wieki
Leuktry następują tylko w świecie, w którym wyprawa sycylijska zakończyła się klęską jak w rzeczywistości, a Teby odzyskały Kadmeję. W świecie, w którym wygrały Ateny, Teby wcześnie stają się sojusznikiem Aten, więc ta bitwa nigdy się nie odbywa.
Największa fala przychodzi z północy. W prawdziwej historii macedoński królewicz Filip został po Leuktrach wysłany jako zakładnik do Teb i dorastał, obserwując armię Epaminondasa; jako król wykorzystał te lekcje, by zbudować falangę z długimi pikami. W świecie gry, w którym wygrała Sparta, Filip jest zakładnikiem w Sparcie, wraca w 359 roku p.n.e., by zostać królem, i głowiąc się, jak pokonać spartańską falangę, buduje nową falangę uzbrojoną w sześciometrową sarisę. Ten Filip w końcu zmierza pod Cheroneę.
- Kształtują go A gdyby ateńska wyprawa na Sycylię się powiodła?
Zagraj ten punkt zwrotny
Zacznij w epoce Grecji klasycznej albo wybierz scenariusz Syn Kadmei, który zaczyna się jako beocki arystokrata Eutykles. Opowieść pierwszego pokolenia w tym scenariuszu kończy się w 379 roku p.n.e., ale Leuktry przychodzą jako epilog dla pokolenia, które akurat żyje.
W 372 roku p.n.e. po stronie tebańskiej możesz stanąć w głębokiej kolumnie na placu ćwiczeń Epaminondasa albo oddać konie jeździe, by popchnąć ku prawdziwemu wynikowi, a namawianie do spełnienia żądań Sparty przechyla go w drugą stronę. Po stronie spartańskiej zgłoszenie się do armii Kleombrotosa popycha ku zwycięstwu Sparty. Szanse ustala się, porównując siłę Sparty i Beocji, a punkt zwrotny się nie otwiera, jeśli Sparta lub Teby już zniknęły albo gracz rządzi jednym z tych państw.
Zagraj ten punkt zwrotny → Rozpocznij scenariusz „Syn Kadmei” →
Pytania i odpowiedzi
Czym jest szyk skośny?
To zwyczajowa nazwa taktyki, której Epaminondas użył pod Leuktrami: jedno skrzydło jest bardzo głęboko zgęszczone, by uderzyć pierwsze, a drugie trzyma się z tyłu pod kątem, by opóźnić jego wejście do walki. Pisarze starożytni nie używali tej nazwy, a uczeni różnie interpretują dokładny szyk.
Czym był tebański Święty Zastęp?
Elitarnym oddziałem piechoty liczącym 300 ludzi, utworzonym przez Teby około 378 roku p.n.e., złożonym według tradycji ze 150 par kochanków. Pelopidas dowodził nim pod Leuktrami, a pod Cheroneą w 338 roku p.n.e. niemal wszyscy polegli w walce z Macedończykami.
Co stało się ze Spartą po Leuktrach?
W latach 370–369 p.n.e. Epaminondas najechał Lakonię i wyzwolił Mesenię, a Sparta straciła niemal połowę ziemi, z której żyła dzięki pracy helotów. Sparta nigdy już nie była panem Grecji.
Źródła i dalsza lektura
Ksenofont, Historia grecka, księga 6; Diodor, Biblioteka historyczna, księga 15; Plutarch, Żywot Pelopidasa. Opracowania współczesne: Paul Cartledge, Agesilaos and the Crisis of Sparta; John Buckler, The Theban Hegemony, 371–362 BC.
← A gdyby Cyrus Młodszy przeżył pod Kunaksą?A gdyby Grecy zwyciężyli pod Cheroneą? →