A gdyby ateńska wyprawa na Sycylię się powiodła?
W 413 roku p.n.e. wielka ateńska wyprawa została zniszczona pod Syrakuzami, a klęska odwróciła losy wojny peloponeskiej. A gdyby Syrakuzy otworzyły bramy?
Co naprawdę się wydarzyło
Latem 415 roku p.n.e., w środku wojny peloponeskiej, którą pokój Nikiasza jedynie przerwał, Ateny wysłały na Sycylię wielką wyprawę. Według Tukidydesa liczyła 134 triery i 5100 hoplitów. Pretekstem była pomoc sprzymierzonej Egeście, ale zgromadzeniem kierowało marzenie o złamaniu Syrakuz, największego doryckiego miasta Sycylii, i zdobyciu całej wyspy. Wodzów było trzech: ostrożny Nikiasz, młody i ambitny Alkibiades oraz doświadczony Lamachos.
Tuż przed wypłynięciem floty w ciągu jednej nocy w całych Atenach okaleczono hermy, a Alkibiades, odwołany pod zarzutem świętokradztwa, uciekł do Sparty. Doradził Spartanom wysłanie wodza do Syrakuz i ufortyfikowanie Dekelei w Attyce. W 414 roku p.n.e. Ateńczycy zajęli płaskowyż Epipolai za Syrakuzami i niemal ukończyli mur okrążający miasto; w tych walkach zginął Lamachos. Wtedy przybył Spartanin Gylippos i zaczął budować przeciwmur w poprzek linii ateńskiej.
W 413 roku p.n.e. Demostenes przybył z flotą odsieczy liczącą 73 triery, ale nocny atak na Epipolai zakończył się chaosem i porażką. W noc, gdy postanowiono się wycofać, nastąpiło zaćmienie księżyca, a Nikiasz za radą wróżbitów odłożył odpłynięcie; tymczasem flotę zamknięto i rozbito w Wielkim Porcie. Armię uciekającą lądem dopadnięto nad rzeką Asinaros, Nikiasza i Demostenesa stracono, a 7000 jeńców zamknięto w kamieniołomach Syrakuz. Tej samej wiosny Sparta ufortyfikowała Dekeleję.
Punkt zwrotny
Wyprawa co najmniej dwa razy była bliska sukcesu. Tukidydes pisze, że tuż przed przybyciem Gylipposa Syrakuzańczycy mieli zwołać zgromadzenie w sprawie zakończenia wojny; właśnie wtedy Koryntianin Gongylos przyniósł wieść, że nadchodzi pomoc. Drugi raz był nocny atak Demostenesa, gdy Ateńczycy dotarli na szczyt płaskowyżu, zanim w ciemności stracili szyk. Tukidydes odnotowuje, że jako pierwsi stawili im opór Beoci.
Wielu twierdzi jednak, że klęska nie była zwykłym pechem. Sam Tukidydes przypisywał porażkę nie tyle błędnemu planowi, ile temu, że macierzyste miasto nie wspierało swojego wojska, a przywódcy się kłócili. Współcześni historycy, tacy jak Donald Kagan, uważają wahanie Nikiasza i odwołanie Alkibiadesa za decydujące błędy. Inni wątpią, czy Ateny, nawet po zdobyciu Syrakuz, mogłyby długo rządzić wielką wyspą za morzem lub uniknąć starcia z Kartaginą.
Świat, który mógł powstać
W grze Korona i Pług alternatywa wygląda tak: latem 413 roku p.n.e., dziesięć dni po przybyciu floty odsieczy Demostenesa, syrakuzański mur na Epipolai padł w nocnym ataku. Gylippos zginął, a głodujące Syrakuzy otworzyły bramy Ortygii. Zboże i okręty Sycylii przypadły Atenom, a Sparta porzuciła plan ufortyfikowania Dekelei. W grze Syrakuzy stają się wasalem Aten, armia ateńska rośnie, a spartańska się kurczy.
Zmieniony świat gry toczy się dalej tak: w następnym roku knowania jońskich sprzymierzeńców przygasają, a perski satrapa Tissafernes odsyła posłów spartańskich z niczym. W 411 roku p.n.e. Ateny odwołują Alkibiadesa, a w 409 roku, gdy Kartagina ląduje pod Selinuntem, po raz pierwszy ściera się z Atenami, które trzymają Sycylię. W 406 roku obie potęgi dzielą wyspę wzdłuż rzeki Halykos, a w 405 roku Sparta prosi o pokój uznający morskie imperium Aten. Atak Kartaginy na Selinunt naprawdę miał miejsce w 409 roku p.n.e.
Świat, w którym wygrały Ateny, jest dziwnym światem nawet dla Aten. W grze w 399 roku p.n.e. siedemdziesięcioletni Sokrates wciąż wypytuje młodzieńców na agorze, bo nikt nie napisał aktu oskarżenia, który postawił go przed sądem. Zamiast tego Ateny sięgają po Beocję: po starciu pod Tanagrą w 393 roku wciągają Związek Beocki w sojusz, a w 382 roku ustanawiają w Tebach demokrację na wzór ateński i garnizon. Ateny, przegrany wojny peloponeskiej, tym razem stają się panem Grecji.
Fale przez wieki
Ten punkt zwrotny całkowicie przepisuje późniejsze punkty epoki Grecji klasycznej. W świecie, w którym Ateny trzymają Syrakuzy, Teby nigdy nie dostają szansy na złamanie Sparty, więc punkt zwrotny pod Leuktrami nigdy się nie otwiera, a bunt Cyrusa i Kunaksa także przebiegają inaczej, więc nie następuje również punkt zwrotny pod Kunaksą.
Macedonia i tak rośnie w siłę. W grze Filip nadal zostaje królem w 359 roku p.n.e., ale Filip tego świata dorastał jako zakładnik nie w Tebach, lecz w Atenach, ucząc się od lekkiej piechoty Ifikratesa. W prawdziwej historii Filip był po Leuktrach zakładnikiem w Tebach i z bliska oglądał armię Epaminondasa.
Zagraj ten punkt zwrotny
Zacznij w epoce Grecji klasycznej (431 p.n.e.) albo wybierz scenariusz Noc herm, który zaczyna się jako Alkibiades w 415 roku p.n.e., w roku wypłynięcia wyprawy. Jako Alkibiades przeciwstawienie się odwołaniu i pozostanie przy wyprawie albo uniewinnienie w procesie i powrót popychają wyprawę ku zwycięstwu; przejście do Sparty i polecenie Gylipposa i Dekelei popycha ku prawdziwej historii. Na ten punkt zwrotny trafisz też w scenariuszu Syn Kadmei, który zaczyna się jako beocki arystokrata.
W opowieści Wojna peloponeska z Nurtów historii opowiedzenie się po stronie Aten i Związku Morskiego popycha ku sukcesowi wyprawy, a po stronie Związku Peloponeskiego ku prawdziwemu wynikowi. W 414 roku p.n.e. po stronie ateńskiej możesz zgłosić się do floty odsieczy Demostenesa albo opłacić wyposażenie triery; po drugiej stronie możesz dołączyć do 300 Beotów płynących do Syrakuz. Szanse ustala się, porównując siłę Aten z Syrakuzami, Spartą i Koryntem, a jeśli Ateny już upadły, punkt zwrotny się nie otwiera.
Zagraj ten punkt zwrotny → Rozpocznij scenariusz „Noc herm” →
Pytania i odpowiedzi
Jak duża była wyprawa sycylijska?
Według Tukidydesa pierwsza wyprawa z 415 roku p.n.e. liczyła 134 triery i 5100 hoplitów, do tego łuczników i lekkozbrojnych, a w 413 roku Demostenes przyprowadził jeszcze 73 triery. Licząc wioślarzy, na Sycylię przeprawiły się dziesiątki tysięcy ludzi, a większość z nich nigdy nie wróciła.
Dlaczego Nikiasz odłożył odwrót?
W noc wyznaczoną na odwrót, pod koniec sierpnia 413 roku p.n.e., nastąpiło zaćmienie księżyca, a Nikiasz za radą wróżbitów postanowił czekać 27 dni. Tymczasem Syrakuzańczycy zablokowali wejście do Wielkiego Portu, a flocie ateńskiej nie udało się wyrwać.
Czy klęska na Sycylii od razu przesądziła o przegranej Aten?
Nie. Ateny odbudowały flotę i walczyły jeszcze dziewięć lat, wygrywając nawet bitwy morskie, takie jak pod Kyzikos. Ale nastąpiły bunty jońskich sprzymierzeńców i perskie wsparcie dla Sparty, a po utracie floty pod Ajgospotamoj w 405 roku p.n.e. Ateny skapitulowały w 404 roku.
Źródła i dalsza lektura
Tukidydes, Wojna peloponeska, księgi 6–7; Plutarch, Żywoty Nikiasza i Alkibiadesa. Opracowania współczesne: Donald Kagan, The Peace of Nicias and the Sicilian Expedition; Peter Green, Armada from Athens.