A gdyby Cyrus Młodszy przeżył pod Kunaksą?
W 401 roku p.n.e. perski królewicz Cyrus poprowadził około dziesięciu tysięcy greckich najemników przeciw tronowi brata i zginął pod Kunaksą. A gdyby przeżył i został Królem Królów?
Co naprawdę się wydarzyło
Cyrus, drugi syn Dariusza II, był od około szesnastego roku życia namiestnikiem w Azji Mniejszej z siedzibą w Sardes, a pod koniec wojny peloponeskiej dał Spartaninowi Lizandrowi pieniądze na budowę floty. Gdy w 404 roku p.n.e. zmarł jego ojciec, a tron objął starszy brat Artakserkses II, Cyrusa oskarżono o spisek przeciw bratu w czasie koronacji i uszedł z życiem tylko dzięki matce Parysatis. Po powrocie do Sardes zaciągał greckich najemników pod pretekstem wyprawy przeciw rozbójnikom z Pizydii.
Wiosną 401 roku p.n.e. wojsko wyruszyło z Sardes, przeszło przez Bramy Cylicyjskie i Syrię, a potem w dół Eufratu do Babilonii. Ksenofont podaje, że na przeglądzie w drodze było 10 400 greckich hoplitów i 2500 lekkozbrojnych. Gdy we wrześniu pod Kunaksą, niedaleko Babilonu, spotkali armię Wielkiego Króla, spartański wódz Klearchos nie wykonał rozkazu Cyrusa, by z prawym skrzydłem opartym o Eufrat ruszyć ku środkowi, gdzie stał król. Grecka linia rozbiła stojących naprzeciw Persów i ścigała ich daleko.
Tymczasem Cyrus z 600 jeźdźcami zaatakował straż przyboczną brata. Przebił pancerz króla i go zranił, ale wkrótce został trafiony oszczepem pod oko i padł. Człowiekiem, który opatrzył ranę króla, był Ktezjasz, grecki lekarz na dworze perskim. Grecy, przed chwilą po stronie zwycięzców, z dnia na dzień znaleźli się w środku wrogiego kraju; gdy Tissafernes podstępem pojmał ich wodzów, wybrali nowych, w tym Ksenofonta, i przez góry Karduchów i śniegi Armenii dotarli w następnym roku do Trapezuntu nad Morzem Czarnym. To „odwrót dziesięciu tysięcy”, opisany w Anabazie Ksenofonta.
Punkt zwrotny
Z greckiej perspektywy Kunaksa była bitwą wygraną. Greccy najemnicy rozbili stojącego przed nimi wroga niemal bez strat, a sam Wielki Król został ranny. O wyniku przesądziła szarża samego Cyrusa. Ksenofont pisze, że krzyknął „Widzę tego człowieka” i rzucił się na brata, a Plutarch, cytując Ktezjasza, szczegółowo opisuje tę chwilę. Zarzut, że straż królewska mogła pęknąć pierwsza, gdyby Klearchos skręcił linię ku środkowi zgodnie z rozkazem, stawiano już w starożytności.
Ale nawet gdyby Cyrus przeżył, nie jest pewne, czy tron po prostu by mu przypadł. Armie liczące setki tysięcy, ponad milion, o których pisze Ksenofont, są przesadzone, ale armia Wielkiego Króla była wyraźnie znacznie większa niż armia Cyrusa. Historycy Persji, tacy jak Pierre Briant, podkreślają, że władza Achemenidów zależała od lojalności możnych i satrapów. Mimo to jego matka Parysatis była po stronie młodszego syna, a reputacja Cyrusa jako człowieka dotrzymującego słowa działała na jego korzyść.
Świat, który mógł powstać
W grze Korona i Pług alternatywa wygląda tak: Cyrus zobaczył straż brata, ale nie zaszarżował, a greccy najemnicy, rozbiwszy wroga przed sobą, zawrócili i uderzyli w środek królewskiego szyku. Artakserkses spadł z konia i zginął, a siedem dni później otworzyły się bramy Babilonu. Cyrus dał każdemu Grekowi złoty wieniec, tak jak obiecał. Ksenofont rzeczywiście zapisał, że Cyrus obiecał każdemu Grekowi złoty wieniec, jeśli dotrze do Babilonu.
W zmienionym świecie gry satrapia Sardes przypada przyjacielowi Cyrusa, Ariajosowi, a greckie miasta Jonii, w tym Smyrna i Karia, stają się samorządnym związkiem płacącym trybut Wielkiemu Królowi bez satrapy nad sobą. Sparta i Persja zostają sojusznikami. W następnym roku królowa matka Parysatis każe wydać sobie Tissafernesa, który pierwszy doniósł o zdradzie Cyrusa, i go zgładzić; w 398 roku p.n.e. Agesilaos, nowy król Sparty, na nowo zaprzysięga sojusz, a flota spartańska płaci wioślarzom perskim srebrem.
Grecja kontynentalna przeżywa spokojniejsze czasy niż w rzeczywistości. Posłowie tebańscy i ateńscy szukający pomocy przeciw Sparcie wracają z Suzy z niczym, bez perskiego złota wojna koryncka nigdy nie wybucha, a Długie Mury Aten pozostają w ruinie. W 391 roku p.n.e. greccy najemnicy Cyrusa odbijają Egipt, a reskrypt z 386 roku nazywa się „pokojem Cyrusa”. Cyrus umiera w Babilonie w 358 roku p.n.e. w wieku sześćdziesięciu sześciu lat. W prawdziwej historii w tym samym roku zmarł Artakserkses II.
Fale przez wieki
Ten punkt zwrotny następuje tylko w świecie, w którym wyprawa sycylijska zakończyła się klęską, jak naprawdę. W świecie, w którym Ateny zdobyły Syrakuzy, koniec wojny peloponeskiej rozgrywa się inaczej, a sam bunt Cyrusa idzie inną drogą.
W prawdziwej historii odwrót dziesięciu tysięcy rozpowszechnił w Grecji przekonanie, że Persja jest słabsza, niż się wydaje. Izokrates argumentował na tej podstawie, że Grecy powinni się zjednoczyć i zaatakować Persję, i stało się to zalążkiem idei, która doprowadziła do azjatyckiej wyprawy Agesilaosa w 396 roku p.n.e., a dwa pokolenia później do wyprawy Aleksandra. W świecie, w którym Cyrus został królem, Grecy widzą w Persji nie coś do podbicia, lecz króla, w którego straży służą.
- Kształtują go A gdyby ateńska wyprawa na Sycylię się powiodła?
Zagraj ten punkt zwrotny
Wybierz scenariusz Powrót dziesięciu tysięcy, który zaczyna się jako Ksenofont w 401 roku p.n.e. W tym scenariuszu scena pod Kunaksą bezpośrednio rozstrzyga punkt zwrotny. Uspokojenie żołnierzy w Tarsie, którzy nie chcą iść dalej, nieco zwiększa szanse Cyrusa; pozostanie u boku Cyrusa na polu pod Kunaksą z radą „Nawet jeśli zobaczysz króla, nie szarżuj” zwiększa je znacznie; a pobiegnięcie do Klearchosa, by nakłonić go do skręcenia linii ku środkowi, także je zwiększa. Powrót do szeregów Proksenosa i chwycenie za włócznię sprawia, że historia prawdopodobnie potoczy się swoim torem.
W innych scenariuszach ten punkt zwrotny się nie otwiera; jako zwykły punkt zwrotny otwiera się tylko wtedy, gdy zaczynasz epokę Grecji klasycznej bez scenariusza. Wtedy w 402 roku p.n.e. do Greków przychodzi werbownik z Sardes, a przyłączenie się do najemników Cyrusa dodaje wagi jego stronie. W świecie, w którym wyprawa sycylijska się powiodła, ten punkt zwrotny nie następuje.
Zagraj ten punkt zwrotny → Rozpocznij scenariusz „Powrót dziesięciu tysięcy” →
Pytania i odpowiedzi
Kiedy i gdzie rozegrała się bitwa pod Kunaksą?
We wrześniu 401 roku p.n.e. pod Kunaksą nad Eufratem, na północ od starożytnego Babilonu, na terenie dzisiejszego Iraku. Dokładnego miejsca nie zidentyfikowano.
Czym jest Anabaza?
To księga, w której Ateńczyk Ksenofont opisał wyprawę Cyrusa i powrót greckich najemników; tytuł znaczy „wyprawa w głąb lądu”. Ksenofont podobno wydał ją pod imieniem Temistogenesa, a słynna jest scena, w której żołnierze ujrzeli morze i krzyczeli „Morze, morze!”.
Ilu z dziesięciu tysięcy wróciło żywych?
Ksenofont pisze, że gdy przeliczono ich ponownie w Kerazuncie na wybrzeżu Morza Czarnego, było 8600 hoplitów. W porównaniu z niemal 13 000 hoplitów i lekkozbrojnych tuż przed Kunaksą w trwającej prawie rok drodze powrotnej stracono znaczną część ludzi.
Źródła i dalsza lektura
Ksenofont, Anabaza, księgi 1–4; Plutarch, Żywot Artakserksesa (cytujący Ktezjasza); Diodor, Biblioteka historyczna, księga 14. Opracowania współczesne: Pierre Briant, From Cyrus to Alexander; Robin Lane Fox (red.), The Long March.
← A gdyby ateńska wyprawa na Sycylię się powiodła?A gdyby Sparta zwyciężyła pod Leuktrami? →