A gdyby Grecy zwyciężyli pod Cheroneą?
W 338 roku p.n.e. sprzymierzona armia Aten i Teb przegrała z Filipem II Macedońskim pod Cheroneą, co w praktyce zakończyło niepodległość greckich polis. A gdyby sprzymierzeni wygrali?
Co naprawdę się wydarzyło
Filip II, król od 359 roku p.n.e., w ciągu dwudziestu lat uczynił Macedonię z małego królestwa na północnym skraju Grecji jej najsilniejszym państwem. Z falangą uzbrojoną w sarisę, pikę długości prawie sześciu metrów, jazdą hetajrów i pieniędzmi z kopalń złota góry Pangajon zajął kolejno Chalkidykę, Tesalię i Trację. W Atenach Demostenes walczył z nim mowami, a w 346 roku p.n.e. pokój Filokratesa na krótko przerwał wojnę.
Jesienią 339 roku p.n.e., pod pretekstem wezwania Amfiktionii delfickiej do ukarania Amfissy, Filip zajął Elateę w Fokidzie, dwa dni marszu od Teb. W mowie O wieńcu Demostenes wspomina, że tego dnia na ateńskim zgromadzeniu herold zapytał „Kto chce zabrać głos?” i nikt nie wstał. Pojechał do Teb i doprowadził do sojuszu dwóch starych wrogów, a tej zimy sprzymierzeni wygrali kilka drobnych potyczek.
W sierpniu 338 roku p.n.e. na równinie pod Cheroneą w zachodniej Beocji rozegrała się decydująca bitwa. Według przekazów starożytnych Filip celowo cofnął prawe skrzydło, a gdy ateńscy hoplici złamali szyk, by ścigać, oddział prowadzony przez osiemnastoletniego Aleksandra uderzył przez lukę na Tebańczyków. Święty Zastęp poległ niemal do ostatniego człowieka tam, gdzie stał, a według Diodora tysiąc Ateńczyków zginęło, a dwa tysiące dostało się do niewoli. Filip był łagodny dla Aten i surowy dla Teb, a w następnym roku założył Związek Koryncki, by związać greckie miasta.
Punkt zwrotny
Cheronea nie była bitwą, w której jedna strona od początku dominowała. Diodor pisze, że walka była długa i wyrównana, a obie armie uważa się za podobnej wielkości. O wyniku przesądziła chwila, gdy linia ateńska dała się nabrać na odwrót prawego skrzydła macedońskiego. Istnieje opowieść, że ateński wódz Stratokles krzyknął „Na Macedonię!”. Za słabość uważa się także to, że Ateńczyków prowadzili Chares i Lizykles, a nie bardziej doświadczeni wodzowie.
Wątpliwe jest, czy Macedonia by upadła, nawet gdyby sprzymierzeni wygrali tego dnia. Historycy Filipa, tacy jak Ian Worthington, podkreślają, że jego potęga nie wynikała z jednej bitwy, lecz z dwudziestu lat reform wojska, kopalń złota i panowania nad Tesalią i Tracją. Z drugiej strony sam sojusz Aten i Teb był rzadkością i niektórzy twierdzą, że gdyby jedno zwycięstwo go scementowało, greckie miasta zyskałyby czas na obronę.
Świat, który mógł powstać
W grze Korona i Pług alternatywa wygląda tak: gdy Filip cofnął prawe skrzydło, ateńscy hoplici nie złamali szyku, a jeźdźcy Aleksandra, zatrzymani przez włócznie Świętego Zastępu, zawrócili. O zmierzchu Macedończycy wycofali się ku Elatei, a Filip wrócił na północ przez Tesalię. W grze Tesalia, Chalkidyka i trackie państwo Odrysów zostają uwolnione od Macedonii, a sojusz Aten i Teb trwa.
Zmieniony świat gry toczy się dalej tak: w 337 roku p.n.e. Ateny zwołują radę sprzymierzonych, w 336 roku Filip ginie od sztyletu w Ajgaj, a tron obejmuje Aleksander; zabójstwo Filipa naprawdę miało miejsce w Ajgaj w 336 roku. W 335 roku Teby zajmują Tesalię, a w 333 roku młody król Aleksander rusza na południe, by pomścić klęskę ojca. W 331 roku zawarto pokój pod Termopilami, a w 330 roku Aleksander odwraca się od Grecji i sam wyrusza do Azji. Około 324 roku sojusz Aten i Teb dobiega końca.
W tym świecie podboje Aleksandra nie znikają; zostają opóźnione i pomniejszone. Zamiast wyprawy pod sztandarem greckich sprzymierzeńców staje się ona wyprawą samej Macedonii, a greckie miasta pozostają niepodległymi państwami, a nie członkami Związku Korynckiego. Demostenes kończy życie nie jako mówca pokonanego miasta, jak było naprawdę, lecz jako szanowany mąż stanu zwycięskiego.
Fale przez wieki
Cheronea to ostatni punkt zwrotny epoki Grecji klasycznej. Nawet w światach, w których wcześniejsze punkty zwrotne się zmieniły, Macedonia rośnie w siłę, ale jej Filip spędził lata jako zakładnik gdzie indziej niż w rzeczywistości: w Sparcie w świecie, w którym Sparta wygrała pod Leuktrami, w Atenach w świecie, w którym Ateny zdobyły Syrakuzy.
W prawdziwej historii Cheroneę uważa się za koniec Grecji klasycznej. W 335 roku p.n.e. Aleksander zrównał z ziemią zbuntowane Teby, a po jego śmierci w 323 roku nie powiodła się także rozpoczęta przez Ateny wojna lamijska i Demostenes zażył truciznę na wyspie Kalaureja. W świecie, w którym wygrali sprzymierzeni, te ostatnie sceny się nie wydarzają.
Zagraj ten punkt zwrotny
Wybierz scenariusz Ostatnia mowa, który zaczyna się jako Demostenes w 346 roku p.n.e. Szpiegowanie w Pelli, dyplomacja na Peloponezie, Eubei i w Bizancjum oraz przekonywanie Teb zwiększają szanse sprzymierzonych. W 339 roku p.n.e. przychodzi skrzynia złota przysłana przez Wielkiego Króla z Suzy. Przyjmij ją potajemnie i przeznacz na żołd sprzymierzonych, a szanse gwałtownie wzrosną, choć później nazwą cię przekupnym; przyjmij ją jawnie przed zgromadzeniem, a wzrosną nieco mniej.
Jeśli zacząłeś epokę Grecji klasycznej na innej pozycji, gdy w 339 roku p.n.e. przyjdzie wieść o Elatei, możesz stanąć w szeregach sprzymierzonych albo opłacić broń i żywność. Po stronie Filipa możesz stanąć w szeregach króla albo zawieźć dary do Teb. Ten punkt zwrotny otwiera się w świecie, w którym Filip urósł w siłę, a Ateny przetrwały, Macedonia zaś jeszcze nie opanowała Grecji.
Zagraj ten punkt zwrotny → Rozpocznij scenariusz „Ostatnia mowa” →
Pytania i odpowiedzi
Czym jest lew z Cheronei?
To marmurowy lew wzniesiony na polu bitwy, uważany powszechnie za znak grobu Tebańczyków poległych w bitwie, zwykle utożsamianych ze Świętym Zastępem. Gdy w XIX wieku rozkopano grób pod lwem, znaleziono 254 szkielety.
Co robił Aleksander pod Cheroneą?
Osiemnastoletni Aleksander stał na lewym skrzydle macedońskim naprzeciw Tebańczyków, a jego oddział podobno pierwszy przełamał linię sprzymierzonych. Wielu uważa, że dowodził jazdą, ale przekazy starożytne nie są szczegółowe i kwestia ta jest sporna.
Czy Demostenes walczył pod Cheroneą?
Podobno walczył jako hoplita, a jego przeciwnicy polityczni zarzucali mu, że w ucieczce porzucił tarczę. Mimo to Ateny wybrały go, by wygłosił mowę pogrzebową ku czci poległych.
Źródła i dalsza lektura
Demostenes, O wieńcu; Ajschines, Przeciw Ktezyfontowi; Diodor, Biblioteka historyczna, księga 16; Poliajnos, Podstępy wojenne, księga 4. Opracowania współczesne: Ian Worthington, Philip II of Macedonia; N. G. L. Hammond, Philip of Macedon.
← A gdyby Sparta zwyciężyła pod Leuktrami?A gdyby powstanie Bar Kochby się powiodło? →