A gdyby System Johna Lawa przetrwał 1720 rok?
Banque Royale i Kompania Indii Szkota Johna Lawa upadły wraz z bańką Missisipi, która ogarnęła Francję w 1720 roku. A gdyby jego papierowy pieniądz przetrwał panikę?
Co naprawdę się wydarzyło
Gdy w 1715 roku zmarł Ludwik XIV, korona francuska była przygnieciona długami sięgającymi miliardów liwrów. Regent Filip, książę Orleanu, otworzył drogę Johnowi Lawowi, hazardziście i teoretykowi pieniądza z Edynburga. Z przeszłością, do której należało zabicie człowieka w pojedynku w Londynie w 1694 roku i ucieczka z więzienia, Law założył w 1716 roku Banque Générale, który w 1718 roku stał się Banque Royale. Założył Kompanię Zachodu, mającą handel z Luizjaną, w 1719 roku połączył ją z Kompanią Wschodnioindyjską i innymi w Kompanię Indii i przeforsował ogromny plan zamiany długu króla na akcje kompanii.
Od lata 1719 roku akcje wystrzeliły w górę. Akcje o wartości nominalnej 500 liwrów do końca roku podrożały do blisko 10 000, a rue Quincampoix w Paryżu dzień i noc roiła się od spekulantów; wtedy ukuto słowo „milioner”. Law został w styczniu 1720 roku generalnym kontrolerem, połączył bank z kompanią i wydał nawet dekrety zakazujące posiadania dużej ilości złotej i srebrnej monety. W marcu ustalił cenę akcji na 9000 liwrów i kazał bankowi kupować po tej cenie, co wypuściło odpowiednią powódź nowego pieniądza papierowego.
21 maja 1720 roku wydano dekret o stopniowym obniżeniu wartości banknotów i akcji o połowę, a sześć dni później go cofnięto. Zaufanie już się załamało. Przez całe lato ludzie tłoczyli się przed bankiem przy rue Vivienne, próbując wymienić banknoty na złoto, niektórzy zostali zadeptani na śmierć, a jesienią papier stracił moc pieniądza. W grudniu Law wyjechał z Paryża do Brukseli, a zmarł w biedzie w Wenecji w 1729 roku. Bracia Pâris, którym powierzono likwidację, uregulowali roszczenia inwestorów po mocno obniżonych wartościach.
Punkt zwrotny
Niewielu dziś uważa System Lawa za oszustwo od początku. Historycy gospodarczy, tacy jak Antoin Murphy i François Velde, oceniają, że sama idea – zamiana długu króla na akcje i uzupełnianie niedoboru kruszcowej monety papierem – antycypowała nowoczesną bankowość centralną i zarządzanie długiem publicznym. Problemem było tempo i konstrukcja. Wielu wskazuje zwłaszcza na decyzję z marca 1720 roku o ustaleniu ceny akcji i nieograniczonym skupie przez bank, która w praktyce zamieniła akcje w pieniądz papierowy i spowodowała eksplozję podaży pieniądza.
Wynik ukształtowała też polityka. Parlament paryski i tradycyjni finansiści, bracia Pâris, byli od początku wrogo nastawieni do Lawa, a regent osłaniał go do końca, ale po chaosie majowego dekretu nie mógł go już chronić. Skoro w tym samym roku pękła też londyńska bańka Kompanii Mórz Południowych, rok 1720 był rokiem, w którym cała Europa płaciła za naukę nowego rodzaju finansów. Hipoteza, że wszystko potoczyłoby się inaczej, gdyby Law wcześnie zatrzymał prasy i uwolnił cenę akcji, jest rzeczywiście dyskutowana wśród historyków gospodarczych.
Świat, który mógł powstać
W grze Korona i Pług alternatywa wygląda tak: wiosną 1720 roku John Law zatrzymał prasy i ustalił cenę, po której bank kupował i sprzedawał akcje. Parlament i bracia Pâris nękali go, ale regent stał przy nim do końca. Cena akcji spadła mniej więcej o połowę i na tym się zatrzymała, a banknoty Banque Royale pozostały pieniądzem używanym obok złotej monety. W grze armia Francji rośnie, a Paryż nieco bardziej się rozwija, i rozchodzi się wieść, że runęły tylko akcje Kompanii Mórz Południowych w Londynie. W obu światach ostatnia wielka zaraza dociera do Marsylii.
W zmienionym świecie, który następuje, w 1722 roku La Nouvelle-Orléans u ujścia Missisipi staje się stolicą Luizjany, a statki Kompanii Indii przywożą rodziny chłopskie z Alzacji i Nadrenii, a wraz z nimi statki niewolnicze. W 1726 roku kardynał Fleury, odpowiedzialny za finanse, nie lubi Lawa, ale nie zamyka Banque Royale, a oprocentowanie francuskiego długu publicznego spada poniżej holenderskiego. Około 1744 roku stocznie w Breście i Tulonie pracują bez przerwy dzięki obligacjom emitowanym przez bank, a flota francuska wystawia na morze tyle okrętów liniowych co Royal Navy. To, że La Nouvelle-Orléans stał się stolicą Luizjany w 1722 roku, zgadza się z prawdziwą historią.
Gracza, który zaczął jako John Law, czeka inne zakończenie: opowieść o wiośnie, w której bank przetrwał, o La Nouvelle-Orléans, jednym denierze króla, śmierci regenta w 1723 roku i księgach pokoju, o starzeniu się jako starzec z placu Vendôme.
Fale przez wieki
W prawdziwej historii upadek Systemu Lawa zostawił we Francji głęboką nieufność do banków i pieniądza papierowego. Przez cały XVIII wiek korona opierała się na dzierżawcach podatków, sprzedaży urzędów i drogich pożyczkach, a podczas gdy Wielka Brytania tanio finansowała wojny przez Bank Anglii i rynek obligacji, Francja pożyczała drożej. Wielu historyków zalicza tę lukę fiskalną do odległych korzeni bankructwa królewskiego, które doprowadziło do rewolucji 1789 roku. Banque de France założono dopiero w 1800 roku.
Inny punkt zwrotny tej samej epoki to wojna o sukcesję hiszpańską, która pyta, czy Francja i Hiszpania będą dzielić jedną koronę. Duża część góry długów odziedziczonej przez Lawa to koszt właśnie tej wojny.
Zagraj ten punkt zwrotny
Wybierz scenariusz Rue Quincampoix, który zaczyna się jako John Law w 1719 roku. W „Trzeciej emisji” jesienią 1719 roku drukowanie jak największej liczby akcji i banknotów przynosi złoto, ale zwiększa szansę krachu; wstrzymanie emisji i ograniczenie ilości banknotów znacznie zwiększa szansę, że System przetrwa; a zamiana pozostałego długu króla na obligacje trzyprocentowe też ją zwiększa.
Jeśli zacząłeś Epokę Króla Słońce i baroku na innej pozycji, w opowieści Bańki Missisipi i Mórz Południowych z Nurtów historii opowiedzenie się po stronie Kompanii Missisipi dodaje wagi przetrwaniu Systemu. W 1719 roku postać francuska lub mieszkająca w pobliżu Francji dostaje „Okienko Banque Royale”: zatrzymanie banknotów i akcji dodaje wagi Systemowi, a wymiana banknotów na złoto w okienku dodaje wagi krachowi. Ten punkt zwrotny otwiera się, gdy gracz nie rządzi Francją.
Zagraj ten punkt zwrotny → Rozpocznij scenariusz „Rue Quincampoix” →
Pytania i odpowiedzi
Czym była bańka Missisipi?
To gwałtowny wzrost i krach akcji Kompanii Indii Johna Lawa (zwykle nazywanej Kompanią Missisipi) w latach 1719–1720. Akcje o wartości nominalnej 500 liwrów podrożały do blisko 10 000, a od maja 1720 roku runęły, i wielu inwestorów straciło majątki. Wraz z londyńską bańką Kompanii Mórz Południowych z tego samego roku zalicza się ją do klasycznych kryzysów finansowych epoki nowożytnej.
Co stało się z Johnem Lawem?
Opuścił Francję w grudniu 1720 roku i tułał się między Brukselą a innymi miastami, a w Londynie został ułaskawiony za pojedynek z 1694 roku. Zmarł na zapalenie płuc w Wenecji w 1729 roku, nie zostawiając prawie żadnego majątku.
Czy La Nouvelle-Orléans ma związek z Johnem Lawem?
Tak. Nowy Orlean założył w 1718 roku Bienville w ramach Kompanii Zachodu Lawa, a kompania prowadziła ogromną kampanię reklamową, by wysyłać osadników do Luizjany. W 1722 roku miasto zostało stolicą Luizjany.
Źródła i dalsza lektura
John Law, Money and Trade Considered (1705); Saint-Simon, Pamiętniki. Opracowania współczesne: Antoin Murphy, John Law: Economic Theorist and Policy-Maker; François Velde, „Government Equity and Money: John Law's System in 1720 France”; Janet Gleeson, The Moneymaker.
← A gdyby Francja i Hiszpania zjednoczyły się pod jedną koroną burbońską?A gdyby koalicja zmiażdżyła rewolucję francuską? →