A gdyby Luter został spalony w Wormacji?
W 1521 roku Karol V uszanował list żelazny Lutra. A gdyby go złamał, jak Zygmunt w przypadku Jana Husa?
Co naprawdę się wydarzyło
Dziewięćdziesiąt pięć tez Marcina Lutra z 1517 roku przerodziło się, za sprawą drukowanych broszur i publicznych sporów, w bezpośrednie wyzwanie dla autorytetu papieża. Papież wyklął go w styczniu 1521 roku, a młody cesarz Karol V wezwał go na sejm Rzeszy w Wormacji, gwarantując mu list żelazny.
17 i 18 kwietnia 1521 roku Luter odmówił odwołania swoich pism, chyba że przekonają go Pismo i rozum. (Słynne zdanie „Na tym stoję, inaczej nie mogę” pojawia się najpierw w drukowanych relacjach i może nie być jego dokładnymi słowami.) Karol dotrzymał obietnicy i pozwolił mu odejść, ale w maju edykt wormacki ogłosił Lutra banitą, a jego książki kazał spalić.
W drodze do domu Lutra porwali ludzie jego protektora, Fryderyka Mądrego, elektora Saksonii, i ukryli go w zamku Wartburg. Tam przełożył Nowy Testament na niemiecki, wydany w 1522 roku. Chroniona przez książąt i rozpowszechniana przez druk, reformacja zapuściła korzenie na znacznej części Niemiec.
Punkt zwrotny
Precedens był oczywisty. W 1415 roku Jan Hus przybył na sobór w Konstancji z listem żelaznym cesarza Zygmunta i mimo to został spalony, na podstawie argumentu, że obietnic danych heretykom nie trzeba dotrzymywać. Niektórzy w Wormacji, w tym legat papieski Aleander, chcieli, by z Lutrem postąpić stanowczo.
Karol miał powody, by dotrzymać słowa: swój osobisty honor, potrzebę poparcia Fryderyka Mądrego, elektora, którego głos miał znaczenie w wyborze cesarza w 1519 roku, oraz wojny z Francją i Osmanami, które wymagały pomocy książąt niemieckich. Śmierć Lutra uczyniłaby go też męczennikiem w Niemczech już zalanych jego broszurami.
Świat, który mógł powstać
W grze Korona i Pług alternatywa wygląda tak: młody cesarz posłuchał spowiednika, że obietnicy danej heretykowi nie trzeba dotrzymywać; jak Hus w Konstancji, mnich z Wittenbergi poszedł na stos; elektor Saksonii zaprotestował, ale nie ruszył armii, a książęta niemieccy nie odeszli od Rzymu. W tym świecie nie dochodzi też do scenariuszowej reformacji angielskiej, a Anglia i Szwajcaria pozostają katolickie.
Poza grą wielu historyków wątpi, czy zabicie Lutra powstrzymałoby reformację. Huldrych Zwingli głosił już reformę w Zurychu od 1519 roku, humaniści tacy jak Erazm przygotowali grunt, a dawne niemieckie żale wobec Rzymu, tak zwane Gravamina, dawały książętom i miastom własne powody do oderwania się. Druk sprawiał, że tłumienie było znacznie trudniejsze niż za czasów Husa.
To, co spalenie mogło zmienić, to kształt ruchu: bez przywództwa Lutra i jego niemieckiej Biblii reforma mogła być bardziej radykalna, bardziej rozdrobniona albo wolniej zdobywać ochronę książąt. Możliwe też, że umęczony Luter jeszcze bardziej rozpaliłby Niemcy. Pokojowy wynik w grze to jedna wiarygodna gałąź, nie najbardziej prawdopodobna.
Fale przez wieki
Niemcy, które pozostały katolickie, ułatwiają cesarzowi późniejsze wojny religijne: w grze zwycięstwo cesarskie pod Breitenfeld staje się wyraźnie bardziej prawdopodobne.
Przeniesione do epoki Króla Słońce (1680) państwa północnych Niemiec, w tym Saksonia, Brandenburgia, Meklemburgia, Hanower, Wirtembergia i Palatynat, są na początku katolickie: książęta niemieccy nigdy nie odeszli od Rzymu.
- Kształtuje A gdyby cesarz wygrał bitwę pod Breitenfeld?
- Przechodzi do następnej epoki Epoka Króla Słońce i baroku
Zagraj ten punkt zwrotny
Zacznij w epoce renesansu (1500) albo wybierz scenariusz Drukarz z Wittenbergi, który zaczyna się w 1517 roku, gdy tezy idą do druku. Opowieść z Nurtów historii Reformacja pozwala stanąć po stronie Lutra, po stronie Rzymu albo po stronie chłopów i kaznodziejów; strona Rzymu popycha ku alternatywie.
Obie strony są traktowane jako równe siłą, więc rozstrzygają bazowe szanse i twój wkład. Służba cesarzowi lub papieżowi w opowieści to sposób na zmianę historii.
Zagraj ten punkt zwrotny → Rozpocznij scenariusz „Drukarz z Wittenbergi” →
Pytania i odpowiedzi
Czy Luter powiedział w Wormacji „Na tym stoję”?
Zdanie pojawia się we wczesnych drukowanych relacjach jego przemówienia, ale nie w najbardziej wiarygodnych zapisach. Historycy sądzą, że może to być późniejszy dodatek, choć pasuje do treści tego, co powiedział.
Dlaczego Karol V pozwolił Lutrowi odejść?
Obiecał list żelazny i uważał swoje słowo za wiążące. Znaczyła też polityka: potrzebował książąt niemieckich, w tym protektora Lutra Fryderyka Mądrego, do wojen z Francją i Osmanami.
Czy reformacja zaszłaby bez Lutra?
Większość historyków uważa, że jakaś forma ruchu reformy była prawdopodobna, biorąc pod uwagę Zwingliego, krytykę humanistów, druk i niemieckie żale wobec Rzymu, ale jego kształt i powodzenie byłyby zapewne inne.
Źródła i dalsza lektura
Akta sejmu w Wormacji (Deutsche Reichstagsakten); własne pisma Lutra. Opracowania współczesne: Lyndal Roper, Martin Luther: Renegade and Prophet; Diarmaid MacCulloch, Reformation; Heinz Schilling, Martin Luther.
← A gdyby Orlean padł w 1429 roku?A gdyby Sulejman Wspaniały zdobył Wiedeń w 1529 roku? →